Pysgod gwastad, cartilagaidd yw cathod môr yn perthyn I’r un teulu á’r penci. Y mae yna dros bum cant o rywogaethau drwy’r byd I gyd gyda rhyw ddwsin I’w cael fel arfer yn nyfroedd arfordirol Cymru. Maent I’w gweld uwchben amrywiaeth o gynefinoedd ar wely’r môr ac meant yn werthfawr I’r rhai sydd yn pysgota yn fasnachol yn ogystal ag I’r rhai sydd yn pysgota o ran pleser.  

Yn y Deyrnas Unedig, yr enw fel arfer ar y rhywogaeth gyda thrwyn hir yw morgath drwynfain tra bo’r rhai gyda thrwyn byrrach yn cael eu galw’n forgathod. Y mae gan y rhan fwyaf ohonynt asgwrn cefn a phigyn ar y tu uchaf a’r gynffon. Mae’r geg, y ffroenau a phum pâr o holltau’r dagell ar y tu isaf I’r pysgodyn gyda’r llygaid ar y tu uchaf. Mae’n hawdd gwahaniaethu rhwng y gwryw a’r fenyw oherwydd fod gan y gwryw bâr o gydwyr sy’n gysylltiedig â’u hesgyll belfig.

Mae cathod môr yn byw am gfnod maith. Maent yn cymryd rhwng pum a deng mlynedd I gyrraedd eu llawn dwf ac meant yn dowdy cymharol ychydig o wyau (tua deugain I gant a hanner y flwyddyn) sydd yn berygl o arwain at orbysgota. Er enghraifft, mae’r gath fôr, y rhywogaeth fwyaf ac ar un adeg y rhywogaeth fwyaf cyffredin o gwmpas Ynysoedd Prydain, wedi darfod â bod ar arfordiroedd Cymru ac ond yn  cael eu dal nawr ac yn y man yn yr Alban a’r lwerddon. Nid yw’n glir faint o’r forgath sydd I’w gweld ar arfordir Cymru er bod tystiolaeth fod y mwyaf cyffredin, y forgath bigig, wedi prinhau yn ystod y degawdau diwethaf.

Dyfroedd arfordir Cymru: Pysgod gwastad, cartilagaidd yw cathod môr yn perthyn I’r un teulu â’r siarc a’r penci. Y mae yna dros bum cant o rywogaethau drwy’r byd I gyd gyda rhyw ddwsin I’w cael yn nyfroedd arfordir Cymru. Maent I’w gweld uwchben amrywiaeth o gynefinoedd ar wely’r môr ac meant yn werthfawr I’r rhai sydd yn pysgota yn  fasnachol yn ogystal ag I’r rhai sydd yn pysgota o ran pleser.
 

Mae gan y rhan fwyaf o forgathod bigyn are u tu uchaf a’u cynffon. Mae’r geg, y ffroenau a phum pâr o agennau tegyll ar du isaf I pysgodyn gyda’r llygaid ar y tu uchaf. Mae’n hawdd gwahaniaethu rhwng y gwryw a’r fenyw oherwydd mae gan y gwryw bâr o gydwyr yn gysylltiedig â’I esgyll pelfig. Caiff morgathod, y forgath felen er enghraifft, eu cadw yn aml mewn swau môr a byddant yn addasu’n dda I fywyd o gaethiwed. (Rydym yn galw’r rhywogaeth gyda thrwyn hir yn ‘forgathod trwynfain’ a’r rhai gyda thrwynau byrrach, fel yr enghraifft yma, yn ‘forgath’ a gall gyn fod yn ddryslyd).
 

Bydd morgathod yn byw yn hir. Y forgath yw’r fwyaf ac mae’n tyfu at 2.5m o hyd (100kg). Ar ôl iddi gyrreadd ei llawn dwf pan mae tua deg oed, bydd y fenyw yn mesur 125cm, yn dowdy tua 40 o wyau y flwyddyn ac yn byw am 50 o flynyddoedd. Mae hyn yn ei rhoi mewn cryn berygl o gael ei gorbysgota. Hyd at y 1930au, y forgath drwynhir oedd un o’r morgathod mwyaf niferus a gwerthfawr I gael el dal a’I chludo I’r lan. Bydda nifer yn cael eu dal yn nyfroedd Cymru. Yn anffodus ni allay dyfu ac atgenhedlu yn ddigon cyflym I wneud I fyny am y niferoedd oedd yn cael eu dal. Erbyn hyn mae’n ddiflanedig yn y rhan helaeth o Ynysoedd Prydain a dim ond weithiau y caiff ei dal oddiar lannau Yr Alban a’r Iwerddon ble y mae mewn perygl.

Gan fod morgathod yn bysgog mawr, gwastad cant eu dal yn rhwydd mewn rhwydi drysu a llusgrwydi, hyd yn oed cyn iddynt gyrraedd eu llawn dwf. O ganylyniad I orbysgota, mae cyfanswm rhif a chyfartaledd maint morgathod pigog sy’n cael eu dal yng Ngymru yn lleihau. Bydd y morgathod hyn yn dechrau  aeddfedu pan fyddant tua phum mlwydd oed a thua 65-75cm o hyd. Fel y forgath drwynfain o’u blaen , bydd nifer yn cael eu dal cyn iddynt fod yn ddigon hen I fridio.